«Ռեյտինգային» ընտրակարգը

2018 թվականին՝ հեղափոխությունից հետո, վարչապետին կից ընտրական բարեփոխումների հանձնաժողովի մշակած օրենսգրքի փոփոխությունների փաթեթում ներառված էր նաև ընտրակարգի փոփոխությունը դեպի սովորական (ոչ-ռեյտինգային) համամասնական ընտրակարգ։ Այդ փաթեթը, սակայն, չընդունվեց դեռևս ՀՀԿ-ական մեծամասնությամբ խորհրդարանի կողմից: Նույն փոփոխությունը նախատեսված է նաև 2021 թվականին հրապարակված Ընտրական օրենսգրքի փոփոխությունների նախագծով:

«Ռեյտինգային» ընտրակարգը բավականին բարդ մեխանիզմ է: Նախ և առաջ, ընտրողները քվեարկում են կուսակցության (կամ դաշինքի) օգտին, և հենց այդ քվեների հիմման վրա է որոշվում, թե որ կուսակցությունը խորհրդարանում քանի պատգամավորական մանդատ կունենա: Բայց եթե սովորական (փակ ցուցակներով) համամասնական ընտրակարգում այդ մանդատները կբաժանվեին ըստ ցուցակի հերթականության, ապա «ռեյտինգայինի» (կիսաբաց ցուցակներով) դեպքում պատկերն այլ է։ Ընտրողը կուսակցությանը քվե տալուց հետո իրավունք ունի (քվեաթերթիկի հակառակ կողմում) ընտրել այդ կուսակցության՝ տվյալ տարածքում առաջադրված թեկնածուներից մեկին. որքան շատ ձայն («ռեյտինգ») հավաքի ամեն կոնկրետ թեկնածուն, այնքան, պայմանական ասած, «բարձրանում» է իր հորիզոնականը կուսակցության ցուցակում:

Մեխանիզմը մանրամասն բացատրված է «նկարագիր» բաժնում: Այս մեխանիզմը քննադատվել է քաղաքական ուժերի ու քաղաքացիական հասարակության կողմից դրա ներդրման օրվանից՝ 2016 թվականից: Շատ փորձագետներ և մասնագիտացած ՀԿ-ներ համարում են, որ այն աղավաղում է ընտրությունների էությունը, ու դրա արդյունքում է, որ 2017 թվականին ՀՀԿ-ն հավաքեց ռեկորդային թվով քվեներ՝ չունենալով հանրային աջակցություն և հավաքելով դրանք՝ ակումուլացնելով թաղային հեղինակությունների հավաքած քվեները:

Անցողիկ շեմը

Գործող ընտրական օրենսդրությամբ կուսակցությունների և դաշինքների համար նախատեսված է, համապատասխանաբար, 5 և 7 տոկոս անցողիկ շեմ: Նոր մշակված ընտրական օրենսդրության նախագծով նախատեսվում է կուսակցությունների համար շեմը դարձնել 4 տոկոս, իսկ երկու կուսակցություններից կազմված դաշինքների համար՝ 8 տոկոս, երեք կուսակցություններից կազմված դաշինքի դեպքում՝ 9 տոկոս, իսկ 4 և ավելի կուսակցություններից կազմված դաշինքի դեպքում՝ 10 տոկոս:

Կայուն մեծամասնություն, «բոնուսներ» և երկրորդ փուլ

2015 թվականի Սահմանադրությամբ սահմանվեց, որ Ընտրական օրենսգրքով պետք է երաշխավորվի խորհրդարանական կայուն մեծամասնությունը: Օրենսգրքով, իր հերթին, սահմանվեց, որ եթե ընտրությունների արդյունքում որևէ ուժ ստանում է Ազգային ժողովի մանդատների 50 տոկոսից ավելին, բայց 54 տոկոսից քիչ, ապա այն ստանում է այնքան լրացուցիչ մանդատ, որ ունենա խորհրդարանի տեղերի 54 տոկոսը: Միաժամանակ, ներմուծվեց նաև «ընդդիմության բոնուսի» գաղափարը, ըստ որի՝ եթե մի ուժ ստանում է ԱԺ մանդատների ավելի քան 67 տոկոսը, ապա անցողիկ շեմը հաղթահարած մյուս ուժերին տրվում է այնքան լրացուցիչ մանդատ, որ իրենք, գումարային, ունենան օրենսդիրի մանդատների մեկ երրորդը:

Իսկ ահա այն դեպքի համար, երբ որևէ ուժ չի հավաքում խորհրդարանի տեղերի գոնե 50 տոկոսը, և օրենքով սահմանված ընդամենը 6-օրյա ժամկետում չի ձևավորվում այնպիսի կոալիցիա, որը, գումարային, կունենա 50 տոկոս մանդատներ, տեղի է ունենում ԱԺ ընտրությունների երկրորդ փուլ: 

Ընտրական օրենսգրքի նախագծով, սակայն, այս մեխանիզմների փոփոխություն նախատեսված չէ, քանի որ, բացառությամբ «ընդդիմության բոնուսի», մնացած կարգավորումները սահմանադրական դրույթների օրենսդրական ապահովումն են:

Կանանց քվոտան

Գործող օրենսգրքով նախատեսված է, որ կուսակցությունների ցուցակներում կանանց քվոտան 25 տոկոս է, սակայն այդ տոկոսի ապահովման մեխանիզմները, տարբեր պատճառներով, թերի են: Նախագծով նախատեսված է, որ այն աճելու է՝ դառնալով 35 տոկոս։ Ավելին, ներդրվող մեխանիզմներով և սովորական ընտրակարգի շնորհիվ երաշխավորվում է, որ արդյունքում խորհրդարանի առնվազն 30 տոկոսը կանայք կլինեն:

Նախապատմություն

Խորհրդային Հայաստանում գերագույն խորհուրդն ընտրվում էր մեծամասնական ընտրակարգով: Անկախ Հայաստանում, Ազգային ժողովի առաջին ընտրություններից սկսված, ներմուծվեց նաև համամասնական ընտրակարգը, որը տարիների ընթացքում հետևողականորեն «գրավում» էր համամասնականի տեղը: Շուրջ 20 տարի հստակ պետական քաղաքականություն կար մեծամասնական ընտրակարգով ընտրվող պատգամավորների քանակը պակասեցնելու՝ հօգուտ համամասնականի:

2010-ական թվականների սկզբից ընդդիմությունը՝ ի դեմս «Ժառանգության» և Հայ ազգային կոնգրեսի, պահանջում էր ամբողջությամբ անցնել համամասնական ընտրակարգի: Որոշակի փուլերում այդ պահանջը նաև ողջունվում էր ՀՅԴ-ի ու ԲՀԿ-ի կողմից: 2015 թվականի սահմանադրական փոփոխություններով ամրագրվեց համամասնական ընտրակարգը, սակայն 2016 թվականին ներկայացված Ընտրական օրենսգրքի նախագծով առաջ բերվեց կիսաբաց ցուցակներով համամասնական ընտրակարգը (այն նաև անվանվում է «ռեյտինգային» ընտրակարգ): Ու թեև ընդդիմության և քաղ․ հասարակության ամենաառանցքային պահանջներից էր այդ ընտրակարգի փոխարինումը սովորական (փակ) համամասնական ընտրակարգով, իշխանության ցանկությունը անկոտրում էր, և «ռեյտինգայինը» (կիսաբաց ցուցակը) ընդունվեց:

Այս ընտրակարգից հրաժարվելը եղել է ընդդիմության ու քաղ․ հասարակության համատեղ 5 հիմնական պահանջներից մեկը 2016 թվականին, ինչպես նաև եղել է հիմնական բանակցային կետերից մեկը նույն թվականին «4+4+4» ֆորմատով ընդդիմություն-քաղ․ հասարակություն-իշխանություն բանակցությունների ժամանակ։ Սակայն, ինչպես նշեցինք, ապարդյուն: 

2018 թվականին՝ հեղափոխությունից հետո, վարչապետին կից ընտրական բարեփոխումների հանձնաժողովի մշակած օրենսգրքի փոփոխությունների փաթեթում ներառված էր նաև ընտրակարգի փոփոխությունը դեպի սովորական (փակ ցուցակներով) համամասնական ընտրակարգ, սակայն փաթեթը չընդունվեց դեռևս ՀՀԿ-ական մեծամասնությամբ խորհրդարանի կողմից: Նույն փոփոխությունը նաև նախատեսված է 2021 թվականին հրապարակված Ընտրական օրենսգրքի փոփոխությունների նախագծով:

Ի՞նչ է «ռեյտինգայինը»

Նախ, հստակեցնենք տերմինաբանությունը: Սովորական համամասնական ընտրակարգը կոչվում է «փակ ցուցակներով», քանի որ քաղաքական ուժերի նախընտրական ցուցակներում թեկնածուների հերթականությունը ֆիքսված է և փոփոխման ենթակա չէ (փակ բառը, այս դեպքում, կապ չունի գաղտնիության հետ, ցուցակները հրապարակային են): Բաց ցուցակների դեպքում թեկնածուների հերթականությունն ընտրողների կողմից փոփոխման ենթակա է: Կիսաբացը (նույն ինքը՝ կիսափակը) ընտրողների կողմից փոփոխության ենթակա է կիսով չափ։ Այսինքն՝ ամեն քաղաքական ուժից ընտրված պատգամավորների կեսը ընտրվում է փակ ցուցակով, կեսը՝ բաց: Եվ հենց այս՝ վերջին մոդելն է ընդունվել 2016 թվականին և գործում է առ այսօր: 

«Ռեյտինգային» ընտրակարգը բավականին բարդ մեխանիզմ է: Նախ և առաջ, ընտրողները քվեարկում են կուսակցության (կամ դաշինքի) օգտին, և հենց այդ քվեների հիմման վրա է որոշվում, թե որ կուսակցությունը խորհրդարանում քանի պատգամավորական մանդատ կունենա: Բայց եթե սովորական (փակ ցուցակներով) համամասնական ընտրակարգում այդ մանդատները կբաժանվեին ըստ ցուցակի հերթականության, ապա «ռեյտինգայինի» (կիսաբաց ցուցակներով) դեպքում պատկերն այլ է։ Ընտրողը կուսակցությանը քվե տալուց հետո իրավունք ունի (քվեաթերթիկի հակառակ կողմում) ընտրել այդ կուսակցության՝ տվյալ տարածքում առաջադրված թեկնածուներից մեկին. որքան շատ ձայն («ռեյտինգ») հավաքի ամեն կոնկրետ թեկնածուն, այնքան, պայմանական ասած, «բարձրանում» է իր հորիզոնականը կուսակցության ցուցակում:

Բերենք օրինակ: Կուսակցությունը հավաքել է այնքան ձայն, որ պետք է ստանա 20 պատգամավորական մանդատ: Այդ 20 մանդատների կեսը՝ 10-ը, ստանում են կուսակցության փակ ցուցակի առաջին 10 համարները: Իսկ մյուս 10-ը բաշխվում է տարածքային ցուցակներում առավել շատ ձայն հավաքած թեկնածուների միջև: Ընդ որում, հանրապետությունը բաշխված է 13 ընտրական տարածքների, և բավականին բարդ բանաձևով է որոշվում, թե որ տարածքից առավելագույն ձայներ ստացած քանի թեկնածու պետք է ներառվի «անցողիկների» մեջ, որոնց թիվը, գումարային, մեր օրինակում, պետք է լինի 10: 

Նշենք, որ օրենսգրքով հանրապետության 13 տարածքներից 4-ը Երևանում են, մեկը ներառում է Սյունիքի ու Վայոց Ձորի մարզերը, և մնացած 8 մարզերը՝ մեկական տարածք: Սա պայմանավորված է նրանով, որ Վայոց Ձորի ու Սյունիքի մարզերը բնակչությամբ շատ փոքր են և գումարային ավելի քիչ բնակիչ ունեն, քան մեծ մարզերը:

Խնդիրները

Եթե առաջին հայացքից ռեյտինգային ընտրակարգը վատը չէ և դրանով ընտրողը ստանում է լրացուցիչ հնարավորություններ, սակայն իրողություններն այլ էին: Թեև, ըստ օրենսգրքի, հիմնական մրցակցությունը պետք է լիներ քաղաքական ուժերի միջև, իսկ ընտրողի հիմնական կամարտահայտումը պետք է իրացվեր քաղաքական ուժ ընտրելով, սակայն, փաստացի, 2017 թվականի ընտրություններին մրցակցությունը ծավալվեց անձանց միջև: Լոկալ հեղինակություն ունեցող բիզնեսմենները, օլիգարխները, քվազի-կրիմինալները իրենց տարածքներում էական թվով ձայն էին կարողանում կուտակել: Եվ եթե նախկինում ընտրողներն այդ անձանց մեծամասնական ընտրակարգով քվեարկելից առանձին համամասնական ընտրակարգով կատարում էին այդ անձանց հետ չկապված քաղաքական ընտրություն, ապա այժմ այդ անձանց քվեարկելու համար ընտրողները պետք է քվե տային այդ անձանց առաջադրած կուսակցությանը: Սա շատ լուրջ առավելություն ապահովեց իր շարքերում նման տարրեր ունեցող կուսակցությունների համար:

Բազմաթիվ փորձագետների գնահատմամբ, հենց ռեյտինգային ընտրակարգն էր, որ օգնեց Հանրապետական կուսակցությանը 2017 թվականի ԱԺ ընտրություններում գրանցել աննախադեպ բարձր ցուցանիշ. եթե անկախ Հայաստանում, դրանից առաջ, երբեք որևէ քաղաքական ուժ համամասնական ընտրակարգով չէր հավաքել 40 տոկոսից ավել քվե, ապա 2017-ին ՀՀԿ-ն գրանցեց համարյա 50 տոկոս ձայն: Ընդ որում, 2018 թվականի հեղափոխությունը եկավ ապացուցելու, որ 2017-ին ՀՀԿ-ն, մեղմ ասած, չուներ քաղաքացիների 50 տոկոսի աջակցությունը:

Ավելին, «ռեյտինգային» ընտրակարգը նաև շատ բարդ է, ընտրողների համար անհասկանալի, ինչի հետևանքով շատերը կարողանում են ընտրողներին մանիպուլացնել և դրդել չգիտակցված քվեարկության: «Անկախ դիտորդ» դաշինքի սոցիոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ընտրողների էական մասը չի հասկանում ռեյտինգային ընտրակարգի էությունը, ինչն արտահայտվում է նրանց քվեարկության վրա:

Այդ ընտրակարգը նաև բացում է տեղամասում ընտրողի քվեարկությունը վերահսկելու որոշակի ռիսկեր և պակասեցնում է կանանց քվոտան ապահովող մեխանիզմների արդյունավետությունը (այդ մասին՝ ստորև):

Տեսակետներ

Սովորական համամասնական ընտրակարգին անցումն ամրագրված է «Իմ քայլի» նախընտրական և կառավարության գործունեության ծրագրում: «Բարգավաճ Հայաստանը» ևս կողմ է եղել «ռեյտինգայինից» հրաժարվելուն, սակայն որոշակի փուլից բոյկոտել է քննարկումները: «Լուսավոր Հայաստանը», սակայն, առաջարկում է գործող՝ 13 տարածքային ցուցակներով «ռեյտինգային» ընտրակարգի փոխարեն մեկ՝ համապետական ցուցակով «ռեյտինգային» ընտրակարգ, որում, որոշակի մեխանիզմներով, նաև լուծված կլինեն այդ ընտրակարգում կանանց քվոտայի խնդիրները:

Քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները հիմնականում աջակցում են «ռեյտինգայինից» ամբողջությամբ հրաժարվելու մոտեցումը: 

Անցողիկ շեմը

Գործող ընտրական օրենսդրությամբ կուսակցությունների և դաշինքների համար նախատեսված է, համապատասխանաբար, 5 և 7 տոկոս անցողիկ շեմ: 2018 թվականի ընտրական բարեփոխումների ժամանակ նախատեսվում էր այդ թիվը իջեցնել մեկական տոկոսով, սակայն նախագիծը տապալվեց դեռևս ՀՀԿ-ական մեծամասնությամբ խորհրդարանում:

Նոր մշակված ընտրական օրենսդրությամբ նախատեսվում է կուսակցությունների համար շեմը դարձնել 4 տոկոս, իսկ երկու կուսակցություններից կազմված դաշինքների համար՝ 8 տոկոս, երեք կուսակցություններից կազմված դաշինքի դեպքում՝ 9 տոկոս, իսկ 4 և ավելի կուսակցություններից կազմված դաշինքի դեպքում՝ 10 տոկոս:

Կայուն մեծամասնություն, «բոնուսներ» և երկրորդ փուլ

2015 թվականի Սահմանադրությամբ մեկ այլ նորամուծություն արվեց: Մայր օրենքով սահմանվեց, որ Ընտրական օրենսգրքով պետք է երաշխավորվի խորհրդարանական կայուն մեծամասնությունը: Օրենսգրքով, իր հերթին, որպես սահմանադրական նորմի իրագործում, ապահովվեց «բոնուսների» որոշակի համակարգ, և ներդրվեց երկրորդ փուլի մեխանիզմը: Ըստ այդմ, ստեղծվեց համակարգ, որով, ըստ էության, ընտրությունների արդյունքում պետք է լինի հաղթող քաղաքական ուժ (կամ ուժերի դաշինք), որը պետք է ունենա Ազգային ժողովի մանդատների ոչ պակաս, քան 54 տոկոսը և ոչ ավել, քան 67 տոկոսը:

Մասնավորապես, սահմանվեց, որ եթե ընտրությունների արդյունքում որևէ ուժ ստանում է Ազգային ժողովի մանդատների 50 տոկոսից ավելին, բայց 54 տոկոսից քիչ, ապա այն ստանում է այնքան լրացուցիչ մանդատ, որ ունենա խորհրդարանի տեղերի 54 տոկոսը: Միաժամանակ, ներմուծվեց նաև «ընդդիմության բոնուսի» գաղափարը, ըստ որի՝ եթե մի ուժ ստանում է ԱԺ մանդատների ավելի քան 67 տոկոսը, ապա անցողիկ շեմը հաղթահարած մյուս ուժերին տրվում է այնքան լրացուցիչ մանդատ, որ իրենք, գումարային, ունենան օրենսդիրի մանդատների մեկ երրորդը: 

Իսկ ահա այն դեպքի համար, երբ որևէ ուժ չի հավաքում խորհրդարանի տեղերի գոնե 50 տոկոսը և օրենքով սահմանված ընդամենը 6-օրյա ժամկետում չի ձևավորվում այնպիսի կոալիցիա, որը, գումարային, կունենա 50 տոկոս մանդատներ, տեղի է ունենում ԱԺ ընտրությունների երկրորդ փուլ: Երկրորդ փուլին մասնակցում են առաջին փուլում առավելագույն ձայներ ստացած երկու քաղաքական ուժերը, և երկրորդ փուլի հաղթողը ստանում է այնքան լրացուցիչ տեղ ԱԺ-ում, որ ունենա մանդատների 54 տոկոսը:

Այս մեխանիզմներից առ այսօր գործածվել է միայն «ընդդիմության բոնուսի» մեխանիզմը` 2018 թվականի ԱԺ ընտրություններից հետո, երբ ԲՀԿ-ին ու ԼՀԿ-ին տրվեց 27 լրացուցիչ մանդատ, որպեսզի նրանք ունենան խորհրդարանի աթոռների մեկ երրորդը:

Այս մեխանիզմն իր ներդրման օրվանից բավականին մեծ քննադատության արժանացավ թե՛ փորձագիտական համայնքի, թե՛ քաղ․ հասարակության և թե՛ ընդդիմության կողմից: Համարվում է, որ այն խախտում է խորհրդարանի ձևավորման համամասնականությունը և չի կիրառվում որևէ այլ երկրում:

Ընտրական օրենսգրքի նախագծով, սակայն, այս մեխանիզմների փոփոխություն նախատեսված չէ, քանի որ, բացառությամբ «ընդդիմության բոնուսի», մնացած կարգավորումները սահմանադրական դրույթների օրենսդրական ապահովումն են և կարող են էական վերանայման ենթարկվել միմիայն Սահմանադրության փոփոխություններից հետո:

Բոնուսային համակարգից, կայուն մեծամասնության ինստիտուտից և երկրորդ փուլի մեխանիզմից հրաժարվելու կողմնակից են գրեթե բոլոր քաղաքական ուժերը: Այդուհանդերձ, «Լուսավոր Հայաստանն» առաջարկում է թողնել «ընդդիմության բոնուսների» համակարգը՝ հրաժարվելով մեծամասնության բոնուսներից:

Կանանց քվոտան

Հայաստանում Ազգային ժողովի ընտրություններում կանանց (սեռերի ներկայացվածության) քվոտան առաջին անգամ ներդրվեց 1999 թվականին: Գործող օրենսգրքով նախատեսված է, որ կուսակցությունների ցուցակներում կանանց քվոտան 25 տոկոս է, իսկ նախագծով նախատեսված է, որ այն աճելու է՝ դառնալով 35 տոկոս:

Դա, բնականաբար, կարող է վերաբերվել միայն փակ ցուցակով համամասնական ընտրակարգին: Մեծամասնական ընտրակարգով պատգամավորների՝ ԱԺ-ում հայտնվելը կամ «ռեյտինգային» ընտրակարգի արդյունքում պատգամավորների թեկնածուների՝ ցուցակներում հորիզոնականների փոփոխությունն ուղղակիորեն կապված է ստացված ձայների քանակի հետ և, ըստ այդմ, չի կարող քվոտավորվել ըստ սեռերի կամ այլ չափանիշների:

Ըստ այդմ, քանի որ նախկինում խորհրդարանը միշտ ընտրվել է կա՛մ մեծամասնական-համամասնական խառը ընտրակարգով, կա՛մ, 2017 թվականից սկսած, համամասնական կիսաբաց ցուցակներով, օրենսդիրում կին պատգամավորների փաստացի թիվը էապես քիչ է եղել կանանց քվոտայի՝ օրենքով սահմանված տոկոսից:

Սակայն նույնիսկ փակ համամասնական ցուցակում կին թեկնածուների քվոտան հաճախ չի հասնում խորհրդարան, քանի որ երբեմն կանայք ներգրավվում են ցուցակում զուտ քվոտան բավարարելու համար, սակայն հետո ինքնաբացարկների միջոցով դուրս են գալիս:

Առաջին խնդիրն ինքնըստինքյան լուծվում է նրանով, որ անցում է կատարվում դեպի փակ ցուցակներով համամասնական ընտրակարգ: Երկրորդ խնդրի լուծումը կարգավորվում է օրենքի նախագծով այնպես, որ եթե մի սեռի ներկայացուցչի ինքնաբացարկի դեպքում խախտվում է (ընտրվելիք (կամ ընտրված) պատգամավորների թվում կանանց թիվ լինում է 30 տոկոսից պակաս), ապա հաջորդ մանդատն անցնում է ոչ թե ցուցակով հաջորդին, այլ հաջորդ կնոջը: Այս կերպ երաշխավորվում է, որ փոփոխված օրենսգրքով ձևավորվելիք Ազգային ժողովում կանանց քանակը կլինի 30 տոկոսից ոչ պակաս:

Փաստաթղթեր

Հղումներ

ՀՀ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

1. Յուրաքանչյուր ոք ունի պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց գործունեության մասին տեղեկություններ ստանալու և փաստաթղթերին ծանոթանալու իրավունք: 2. Տեղեկություններ ստանալու իրավունքը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով` հանրային շահերի կամ այլոց հիմնական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության նպատակով: 3. Տեղեկություններ ստանալու կարգը, ինչպես նաև տեղեկությունները թաքցնելու կամ դրանց տրամադրումն անհիմն մերժելու համար պաշտոնատար անձանց պատասխանատվության հիմքերը սահմանվում են օրենքով: