2013 թվականին հանրությունը տեղեկացավ առաջիկայում սպասվող սահմանադրական փոփոխությունների մասին։ ՀՀ նախկին նախագահ Սերժ Սարգսյանն իր պաշտոնավարման երկրորդ շրջանում ձեռնամուխ եղավ ծավալուն սահմանադրական փոփոխություների, որոնք, ի թիվս այլ առանցքային փոփոխությունների, նախատեսում էին կառավարման ձևի փոփոխություն։ Այդ նպատակով 2013 թվականի սեպտեմբերի 4-ին ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսյանի որոշմամբ ստեղծվեց ՀՀ Նախագահին առընթեր Սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողով։ Հանձնաժողովի կազմում ընդգրկված էին բարձրաստիճան պաշտոնատար անձինք, ինչպես նաև մի շարք հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։ Սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողովը նախագահում էր այն ժամանակ Սահմանադրական դատարանի նախագահ Գագիկ Հարությունյանը։ 

Որպես սահմանադրական փոփոխությունների հիմնավորում հիմնականում նշվում էր կայուն ժողովրդավարական համակարգի հաստատումը և իրավունքի գերակայության երաշխավորումը։

Սակայն սահմանադրական փոփոխությունների գաղափարը լայն քննադատության արժանացավ հասարակական-քաղաքական շրջանակներում։ Նախ սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտության վերաբերյալ տեղի չէին ունեցել հանրային քննարկումներ կամ բանավեճեր։ Ընդահանուր առմամբ, բացակայում էր Սահմանադրությունը փոփոխելու հանրային պահանջը։ Հակառակը, հասարակության մեջ տարածված էր այն ընկալումը, որ սահմանադրական փոփոխությունները հետապնդում էին միայն մեկ նպատակ՝ Սերժ Սարգսյանի կամ նրա կողմից ղեկավարվող Հայաստանի Հանրապետական կուակցության վերարտադրումը։ Հատկապես խոսվում էր այն մասին, որ սահմանադրական փոփոխությունները Նախագահ Սերժ Սարգսյանի պաշտոնավարման ժամկետը երկարաձգմանն ուղղված գործիք է, քանի որ վերջինս որպես Նախագահ պաշտոնավարում էր արդեն երկրորդ ժամկետում, և ըստ Սահմանադրության՝ այլևս չէր կարող կրկին վերընտրվել Նախագահի պաշտոնում։ 

2014 թվականի ապրիլի 10-ին Սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողովը հրապարակեց Սահմանադրական բարեփոխումների հայեցակարգի նախագիծը։ Հայեցակարգի նախագիծը, մարդու իրավունքներին, դատական իշխանությանը, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին և մի շարք այլ հարցերին վերաբերող փոփոխություններից բացի, առաջարկում էր կիսանախագահական կառավարման ձևից անցում կատարել խորհրդարանական կառավարման ձևի։ Դա նշանակում էր, որ համապետական ուղղակի ընտրությունների միջոցով ձևավորվելու է միայն Ազգային ժողովը, իսկ ՀՀ Նախագահն ընտրվելու է անուղղակի եղանակով՝ Ազգային ժողովի կողմից։

Թերևս տարածված մտահոգություններն էին պատճառը, որ Սերժ Սարգսյանը 2014 թվականի ապրիլի 10-ին, ելույթ ունենալով Սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողովի նիստին, պաշտոնապես հայտարարեց. «Ես՝ Սերժ Սարգսյանս, այլևս երբեք չեմ առաջադրվելու Հայաստանի Հանրապետության նախագահի պաշտոնի համար։ Եթե վերջնական քննարկումների արդյունքում իմ ցանկությանը չհամապատասխանող ուղի ընտրվի, նկատի ունեմ պառլամենտական կառավարման մոդելը, ապա ես չեմ հավակնի նաև վարչապետի պաշտոնին։ Վստահ եմ անգամ, որ մեկ մարդը երկու անգամից ավելի իր կյանքում չպետք է հավակնի ընդհանրապես երկրի կառավարման ղեկին Հայաստանում»։ Այդպիսով, Նախագահ Սարգսյանը, խոսելով կառավարման խորհրդարանական մոդելի մասին, միաժամանակ բացառեց հետագայում վարչապետի պաշտոնի ստանձնումը։ 

2014թ. սեպտեմբերի 11-ին Վենետիկի հանձնաժողովը («Ժողովրդավարություն՝ իրավունքի միջոցով եվրոպական հանձնաժողով») ներկայացրեց իր կարծիքը սահմանադրական բարեփոխումների հայեցակարգի վերաբերյալ։ Վենետիկի հանձնաժողովի կարծիքում շետվում էր, որ սահմանադրական փոփոխությունները պետք է իրականացվեն հասարակության լայն կոնսենսուսի հիման վրա։ Սակայն, դրան հակառակ, սահմանադրական բարեփոխումներ իրականացնելու վերաբերյալ կոնսենսուսը բացակայում էր հասարակակական-քաղաքական դաշտում։ Նախ, մի շարք հասարակական կազմակերպություններ հանդես եկան հայտարարությամբ՝ քննադատելով սահմանադրական բարեփոխումները՝ այն համարելով չարդարացված։ Մյուս կողմից, կոնսենսուսը բացակայում էր նաև քաղաքական դաշտում։ Ընդդիմություն համարվող հիմնական քաղաքական ուժերը՝ «Բարգավաճ Հայաստան», «Հայ ազգային կոնգրես» և «Ժառանգություն» կուսակցությունները 2014 թվականի վերջին հայտարարեցին, որ դեմ են սահանադրական փոփոխություններին։ Թերևս դա էր պատճառը, որ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ Գագիկ Ծառուկյանի նկատմամբ սկսվեց քաղաքական հետապնդում։ Մասնավորապես՝ 2015 թվականի փետրվարի 13-ին ՀՀԿ խորհրդի նիստում Սերժ Սարգսյանը խիստ քննադատեց Գագիկ Ծառուկյանին, որից հետո սկսվեցին սպառնալիքներ վերջինիս նկատմամբ։ Արդյուքնում Գագիկ Ծառուկյանը ստիպված եղավ հրաժարվել ԲՀԿ նախագահի և Ազգային ժողովում «Բարգավաճ Հայաստան» խմբակցության ղեկավարի պաշտոններից՝ շարունակելով մնալ միայն որպես ԱԺ պատգամավոր։ 

Արդյունքում 2015 թվականի օգոստոսի 21-ին Սահմանադրության փոփոխությունների նախագիծը ներկայացվեց Ազգային ժողովին։ Իսկ արդեն հոկտեմբերի 5-ին Ազգային ժողովը ձայների 104 կողմ, 10 դեմ և 3 ձեռնպահ հարաբերակցությամբ ընդունեց Սահմանադրության փոփոխությունների նախագիծը հանրաքվեի դնելու վերաբերյալ որոշում։ Սահմանադրական փոփոխություններին կողմ արտահայտվեցին Հայաստանի Հանրապետական կուսակցությունը, Հայ Հեռափոխական Դաշնակցությունը և «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը։  Դեմ քվեարկեցին «Հայ ազգային կոնգրես» և «Ժառանգություն» խմբակցությունները, իսկ ձեռնպահ՝ «Օրինակ երկիրը»։ Սերժ Սարգսյանը հանրաքվեի օր նշանակեց 2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ը։

Սահմանադրության փոփոխությունները նախատեսում էին կիսանախագահական համակարգից անցում խորհրդարանականի։ Նախատեսվեց Հանրապետության նախագահի անուղղակի ընտրություն։ Մասնավորապես՝ Նախագահը ընտրվում է Ազգային ժողովի կողից՝ յոթ տարի ժամկետով, առանց վերընտրման իրավունքի։ Վարչապետն իր պաշտոնը ստանձնում է խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքում, ձևավորում է կառավարությունը, որը պատասխանատու է Ազգային ժողովի առջև։

Առաջին անգամ Սահմանադրությամբ ամրագրվեց նաև ընտրակարգը։ Սահմանադրությունը ամրագրելով համամասնական ընտրական համակարգ՝ դրան զուգահեռ սահմանեց Ընտրական օրենսգրքով կայուն  խորհրդարանական մեծամասնության երաշխավորելու վերաբերյալ դրույթ, որը միջազգային պրակտիկայում տարածված չէր և համարվում էր նորամուծություն Հայաստանի համար։ 

2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ին տեղի ունեցավ սահմանադրական հանրաքվե։ Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ քվերակությանը մասնակցել է 1.302.613 քաղաքացի, որոնցից 825. 521-ը  «Այո» են ասել Սահմանադրության փոփոխություններին, իսկ 421.568-ը՝ «Ոչ»։

Սահմանադրության փոփոխություններից հետ Սերժ Սարգսյանը, չնայած նախկինում տրված հավաստիացումներին, որ խորհրդարանական համակարգի դեպքում ևս չի հավակնի վարչապետի պաշտոնին, 2018 թվականի ապրիլի 17-ին ընտրվեց որպես Հայաստանի՝ արդեն խորհրդարանական Հանրապետության վարչապետ։

Այս հանգամանքը հանգեցրեց հասարակական լայն դժգոհությունների։ Այն ժամանակ ընդդիմադիր պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյանը 2018 թվականի ապրիլի 13-ին սկսեց քայլերթ Գյումրիից դեպի Երևան՝ դրանով, ըստ էության, ազդարարելով թավշյա, ոչ բռնի հեռափոխության մեկնարկը։ Արդյունքում 2018 թվականի ապրիլի 23-ին Սերժ Սարգսյանը ստիպված եղավ հրաժարական ներկայացնել՝ որպես վարչապետ պաշտոնավարելով ընդամենը 5 օր։

2018 թվականի դեկտեմբերի 9-ին խորհրդարանական ընտրությունների միջոցով իշխանության եկավ «Իմ քայլը» դաշինքը։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ ձևավորված նոր կառավարության առաջնահերթություններից էր նաև սահմանադրական բարեփոխումների իրականացումը։ Մասնավորապես՝ Կառավարությունը 2019 թվականի հոկտեմբերի 10-ին ընդունեց «ՀՀ դատական և իրավական բարեփոխումների 2019-2023թթ ռազմավարությունը և դրանից բխող միջոցառումների ծրագիրը հաստատելու մասին» որոշումը, որով որպես սահմանադրական բարեփոխումների հայեցակարգային հարցեր նշվեցին վերպետական կառույցներին անդամակցելիս տվյալ վերպետական կառույցի ընդունած նորմատիվ իրավական ակտերի կիրառելիության առանձնահատկությունները, ընտրակարգի փոփոխությունը, Սահմանադրությամբ նախատեսված մարմինների միջև լիազորությունների տարանջատումը և հավասարակշռումը, Սահմանադրական դատարանի պատշաճ և բնականոն գործունեության ապահովումը և մի շարք այլ հարցեր։

Այդ նպատակով 2020 թվականի փետրվարի 12-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի որոշմամբ ստեղծվեց Սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողով, որը կազմված է ինչպես պետական պաշտոնյաներից, ներառյալ՝ մեկական ներկայացուցիչ ԱԺ խմբակցություններից, այնպես էլ իրավաբան-գիտնականներից և հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներից։ Հանձնաժողովը գլխավորում է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի խորհրդական, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում ՀՀ ներկայացուցիչ Եղիշե Կիրակոսյանը։ Հանձնաժողովի գործունեությունը հիմնականում նպատակաուղղված է Դատական և իրավական բարեփոխումների 2019-2023թթ ռազմավարությամբ նախանշված սահմանադրական փոփոխությունների իրագործմանը։ Սակայն հանձնաժողովի անդամների նախաձեռնությամբ քննարկվել են նաև ռազմավարությամբ չնախատեսված այլ հարցեր, ինչպես օրինակ՝ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միավորման հարցը, Հայ առաքելական եկեղեցու սահմանադրական կարգավիճակը և այլն։ 

Սակայն, ինչպես հայտնի է, 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի կողմից Արցախի Հանրապետության դեմ սանձազերծված պատերազմի հետևանքով և դրանից հետո Հայաստանի Հանրապետությունում ստեղծված քաղաքական լարվածության պատճառով Սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողովի աշխատանքները փաստացի կասեցված են։ 

 

Այս բաժինը գտնվում է պատրաստման փուլում։

ՀՀ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

1. Յուրաքանչյուր ոք ունի պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց գործունեության մասին տեղեկություններ ստանալու և փաստաթղթերին ծանոթանալու իրավունք:

2. Տեղեկություններ ստանալու իրավունքը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով` հանրային շահերի կամ այլոց հիմնական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության նպատակով:

3. Տեղեկություններ ստանալու կարգը, ինչպես նաև տեղեկությունները թաքցնելու կամ դրանց տրամադրումն անհիմն մերժելու համար պաշտոնատար անձանց պատասխանատվության հիմքերը սահմանվում են օրենքով: